vigrahavyāvartanī

Printer-friendly version
Parallel Devanagari Version: 

vigrahavyāvartanī

sarveṣāṁ bhāvānāṁ sarvatra na vidyate svabhāvaścet|

tvadvacanamasvabhāvaṁ na nivartayituṁ svabhāvamalam||1||

atha sasvabhāvametadvākyaṁ śrutvā hatā pratijñā te|

vaiṣamikatvaṁ tasmin viśeṣahetuśca vaktavyaḥ||2||

mā śabdavadityetat syātte buddhirna caitadupapannam|

śabdenātra satā bhaviṣyato vāraṇaṁ tasya||3||

pratiṣedhaḥ pratiṣeddhyo'pyevamiti mataṁ bhavet tadasadeva|

evaṁ tava pratijñā lakṣaṇato duṣyate na mama||4||

pratyakṣeṇa hi tāvan yadyupalabhya vinivartayasi bhāvān|

tannāsti pratyakṣaṁ bhāvā yenopalabhyante||5||

anumānaṁ pratyuktaṁ pratyakṣeṇāgamopamāne ca|

anumānāgamasādhyā ye'rthā dṛṣṭāntasādhyāśca||6||

kuśalānāṁ dharmāṇāṁ dharmāvasthāvidaśca manyante|

kuśalaṁ janasvabhāvaṁ śeṣeṣvapyeṣa viniyogaḥ||7||

nairyāṇikasvabhāvo dharmo nairyāṇikāśca ye teṣām|

dharmāvasthoktānāmeva ca nairyāṇikādīnām||8||

yadi ca na bhavet svabhāvo dharmāṇāṁ niḥsvabhāva ityevam|

nāmāpi bhavennaivaṁ nāmāpi nirvastukaṁ nāsti||9||

atha vidyate svabhāvaḥ sa ca dharmāṇāṁ na vidyate tasmāt|

dharmairvinā svabhāvaḥ sa yasyāsti tad yuktamupadeṣṭum||10||

sata eva pratiṣedho nāsti ghaṭo geha ityayaṁ yasmāt|

dṛṣṭaḥ pratiṣedho'yaṁ sataḥ svabhāvasya te tasmāt||11||

atha nāsti sa svabhāvaḥ kiṁ nu pratividhyate tvayānena|

vacanenarte vacanāt pratiṣedhaḥ sidhyate hyasataḥ||12||

bālānāmiva mithyā mṛgatṛṣṇāyāṁ yathā jalagrāhaḥ|

evaṁ mithyāgrāhaḥ syātte pratiṣidhyato hyasataḥ||13||

nanvevaṁ satyasti grāho grāhyaṁ ca tagdṛhītaṁ ca|

pratiṣedhaḥ pratiṣedhyaṁ pratiṣeddhā ceti ṣaṭkaṁ tat||14||

atha naivāsti grāho na ca grāhyaṁ na ca grahītāraḥ|

pratiṣedhaḥ pratiṣedhyaṁ pratiṣeddhāro'sya tu na santi||15||

pratiṣedhaḥ pratiṣedhyaṁ pratiṣeddhāraśca yadyuta na santi|

siddhā hi sarvabhāvā yeṣāmevaṁ svabhāvaśca||16||

hetostato na siddhirnaiḥsvābhāvyāt kuto hi te hetuḥ|

nirhetukasya siddhirna copapannāsya te'rthasya||17||

yadi cāhetoḥ siddhiḥ svabhāvavinivartanasya te bhavati|

svābhāvyasyāstitvaṁ mamāpi nirhetukaṁ siddham||18||

atha hetorastitvaṁ bhāvanaiḥsvābhāvyamityanupapannam|

loke naiḥsvābhāvyānna hi kaścana vidyate bhāvaḥ||19||

pūrvaṁ cet pratiṣedhaḥ paścāt pratiṣedhyamiti ca nopapannam|

paścādanupapanno yugapacca yataḥ svabhāvo'san||20||

hetupratyayasāmagryāṁ pṛthagbhāve'pi madvaco na yadi|

nanu śūnyatvaṁ siddhaṁ bhāvānāmasvabhāvatvāt||21||

yaśca pratītya bhāvo bhāvānāṁ śūnyateti sā hyuktā|

yaśca pratītya bhāvo bhavati hi tasyāsvabhāvatvam||22||

nirmitako nirmitakaṁ māyāpuruṣaḥ svamāyayā sṛṣṭam|

pratisedhayase yadvat pratiṣedho'yaṁ tathaiva syāt||23||

na svābhāvikametad vākyaṁ tasmānna vādahānirme|

nāsti ca vaiṣamikatvaṁ viśeṣahetuśca na nigadyaḥ||24||

mā śabdavaditi nāyaṁ dṛṣṭānto yastvayā mamārabdhaḥ|

śabdena hi tacca śabdasya vāraṇaṁ naiva me vacaḥ||25||

naiḥsvābhāvyānāṁ cennaiḥsvābhāvyena vāraṇaṁ yadi hi|

naiḥsvābhāvyanivṛttau svābhāvyaṁ hi prasiddhaṁ syāt||26||

athavā nirmitakāyāṁ yathā striyāṁ striyamityasaṁgrāham|

nirmitakaḥ pratihanyāt kasyacidevaṁ bhavedetat||27||

athavā sādhyasamo'yaṁ heturna hi vidyate dhvaneḥ sattā|

saṁvyavahāraṁ ca vayaṁ nānabhyupagamya kathayāmaḥ||28||

yadi kācana pratijñā tatra syādeṣa me bhaveddoṣaḥ|

nāsti ca mama pratijñā tasmānnaivāsti me doṣaḥ||29||

yadi kiṁcidupalabheyaṁ pravartayeyaṁ nivartayeyaṁ vā|

pratyakṣādibhirarthaistadabhāvānme'nupālambhaḥ||30||

yadi ca pramāṇatasteṣāṁ teṣāṁ prasiddhirarthānām|

teṣāṁ punaḥ prasiddhiṁ brūhi kathaṁ te pramāṇānām||31||

anyairyadi pramāṇaiḥ pramāṇasiddhirbhavatyanavasthā|

nādeḥ siddhistatrāsti naiva madhyasya nāntasya||32||

teṣāmatha pramāṇairvinā prasiddhirvihīyate vādaḥ|

vaiṣamikatvaṁ tasmin viśeṣahetuśca vaktavyaḥ||33||

viṣamopanyāso'yaṁ na hyātmānaṁ prakāśayatyagniḥ|

na hi tasyānupalabdhirdṛṣṭā tamasīva kumbhasya||35||

yadi svātmānamayaṁ tvadvacanena prakāśayatyagniḥ|

paramiva na tvātmānaṁ paridhakṣyatyapi hutāśaḥ||36||

yadi ca svaparātmānau tvadvacanena prakāśayatyagniḥ|

pracchādayiṣyati tamaḥ svaparātmānau hutāśa iva||37||

nāsti tamaśca jvalane yatra ca tiṣṭhati sadātmani jvalanaḥ|

kurute kathaṁ prakāśaṁ sa hi prakāśo'ndhakāravadhaḥ||38||

utpadyamāna eva prakāśayatyagnirityasadvādaḥ|

utpadyamāna eva prāpnoti tamo na hi hutāśaḥ||39||

aprāpto'pi jvalano yadi vā punarandhakāramupahanyāt|

sarveṣu lokadhātuṣu tamo'yamihasaṁsthita upahanyāt||40||

yadi ca svataḥpramāṇasiddhiranapekṣya te prameyāṇi|

bhavati pramāṇasiddhirna parāpekṣā hi siddhiriti||41||

anapekṣya hi prameyānarthān yadi te pramāṇasiddhiḥ|

bhavati na bhavati kasyacidevamimāni pramāṇāni||42||

atha matamapekṣya siddhisteṣāmityatra ko doṣaḥ|

siddhasya sādhanaṁ syānnāsiddho'pekṣate hyanyat||43||

sidhyanti hi prameyāṇyapekṣya yadi sarvathā pramāṇāni|

bhavati prameyasiddhiranapekṣyaiva pramāṇāni||44||

yadi ca prameyasiddhiranapekṣyaiva bhavati pramāṇāni|

kiṁ te pramāṇasiddhyā tāni yadarthaṁ prasiddhaṁ tat||45||

atha tu pramāṇasiddhirbhavatyapekṣyaiva te prameyāṇi|

vyatyaya evaṁ sati te dhruvaṁ pramāṇaprameyāṇām||46||

atha tai pramāṇasiddhyā prameyasiddhiḥ prameyasiddhyā cā

bhavati pramāṇasiddhirnāstyubhayasyāpi te siddhiḥ||47||

sidhyanti hi pramāṇairyadi prameyāṇi tāni taireva|

sādhyāni ca prameyaistāni kathaṁ sādhayiṣyanti||48||

sidhyanti ca prameyairyadi pramāṇāni tāni taireva|

sādhyāni ca prameyaistāni kathaṁ sādhayiṣyanti||49||

pitrā yadyutpādyaḥ putro yadi tena caiva putreṇa|

utpādyaḥ sa yadi pitā vada tatrotpādayati kaḥ kam||50||

kaśca pitā kaḥ putrastatra tvaṁ brūhi tāvubhāvapi ca|

pitāputralakṣaṇadharau yato naḥ putrasaṁdehaḥ||51||

naiva svataḥprasiddhirna parasparataḥ pramāṇairvā|

bhavati na ca prameyairna cāpyakasmāt pramāṇānām||52||

kuśalānāṁ dharmāṇāṁ dharmāvasthāvidho brūvate yat|

kuśalasvabhāvamevaṁ pravibhāgenābhidheyaḥ syāt||53||

yadi ca pratītya kuśalaḥ svabhāva utpadyate sa kuśalānām|

dharmāṇāṁ parabhāvaḥ svabhāva evaṁ kathaṁ bhavati||54||

atha na pratītya kiṁcit svabhāva utpadyate sa kuśalānām|

dharmāṇāmevaṁ syāda vāso na brahmacaryasya||55||

nādharmo dharmo vā saṁvyavahārāśca laukikā na syuḥ|

nityāśca sarvabhāvāḥ syurnityatvādahetumataḥ||56||

eṣa cākuśaleṣvavyākṛteṣu nairyāṇādiṣu ca doṣaḥ|

tasmāt sarvaṁ saṁskṛtamasaṁskṛtaṁ te bhavatyevam||57||

yaḥ sadbhūtaṁ nāma brūyāt sa svabhāva ityevam|

bhavatā prativaktavyo nāma brūmaśca na vyaṁ sat||58||

nāmāsaditi ca yadidaṁ tatkiṁ nu sato bhavatyutāsataḥ|

yadi hi sato yadyasato dvidhāpi te hīyate vādaḥ||59||

sarveṣāṁ bhāvānāṁ śūnyatvaṁ copapāditaṁ pūrvam|

sa upālambhastasmād bhavatyayaṁ ca pratijñāyāḥ||60||

atha vidyate svabhāvaḥ sa ca dharmāṇāṁ na vidyata iti|

idamāśaṅkitaṁ yaduktaṁ bhavatyanāśaṅkitaṁ tacca||61||

sata eva pratiṣedho yadi śūnyatvaṁ nanvapratiṣiddhamidam|

pratiṣedhayate hi bhavān bhāvānāṁ niḥsvabhāvatvam||62||

pratiṣedhayase'tha tvaṁ śūnyatvaṁ tacca nāsti śūnyatvam|

pratiṣedhaḥ sata iti te nanvevaṁ hīyate vādaḥ||63||

pratiṣedhayāmi nāhaṁ kiṁcit pratiṣedhyamasti na ca kiṁcit|

tasmāt pratiṣedhayasītyadhilaya eva tvayā kriyate||64||

yaccāhaṁ te vacanādasataḥ pratiṣedhavacanasiddhiriti|

atra jñāpayate vāgasaditi tanna pratinihanti||65||

mṛgatṛṣṇādṛṣṭānte yaḥ punaruktaṁ tvayā mahāṁścaryaḥ|

tatrāpi nirṇayaṁ śṛṇu yathā sa dṛṣṭānta upapannaḥ||66||

sa yadi svabhāvataḥ syāt bhāvo na syāt pratītyasamudbhūtaḥ|

yaśca pratītya bhavati grāho nanu śūnyatā saiva||67||

yadi ca svabhāvataḥ syād grāhaḥ kastaṁ nivartayed grāhyam|

śeṣeṣvapyeṣa vidhistasmād doṣo'nupālambhaḥ||68||

etena hetvabhāvaḥ pratyuktaḥ pūrvameva sa samatvāt|

mṛgatṛṣṇādṛṣṭāntavyāvṛttividhau ya uktaḥ prāk||69||

yastraikālye hetuḥ pratyuktaḥ pūrvameva sa samatvāt|

traikālyapratihetuśca śūnyatāvādināṁ prāptaḥ||70||

prabhavati ca śūnyateyaṁ yasya prabhavanti tasya sarvārthāḥ|

prabhavati na tasya kiṁ na bhavati śūnyatā yasyeti||71||

yaḥ śūnyatāṁ pratītyasamutpādaṁ madhyamāṁ pratipadamanekārthām|

nijagāda praṇamāmi tamapratimasaṁbuddham||72|| iti||

Technical Details
Text Version: 
Romanized
Input Personnel: 
DSBC Staff
Input Date: 
2004
Proof Reader: 
Milan Shakya
Supplier: 
Nagarjuna Institute of Exact Methods
Sponsor: 
University of the West

© University of the West. 1409 N. Walnut Grove Ave. Rosemead, CA 91770