ārya ṁaitreya-vyākaraṇaṁ
namaḥ āryamaitreyāya|
śāriputro mahāprajñaḥ dharmasenāpatibibhuḥ|
lokānāmanukampāya śāstāraṁ paryapṛcchata||1||
sūtrāntare purā'khyātaṁ yaṁ lokanāyakasya ca|
buddhasyānāgatasya hi maitreyanāma śāsanaṁ||2||
vyākhyāhi tadvalaṁ cāpi ṛddhiṁ sarvārthavardhanaṁ|
śrotumicchāma eva ca nāyakasya narottama||3||
tacchrutvā bhagavānāha śṛṇu naravarasya tvaṁ|
tasya maitreyabuddhasya vibhavaṁ vyākṛtaṁ mayā||4||
śukṣyanti ca tadārnavāḥ samantāt bahuyojanāḥ|
pratipādyā bhaviṣyanti mārgāśca cakravartinaḥ||5||
jambudvīpaṁ samantataḥ āyatanaṁ tadāhi ca|
āvāsaṁ sarvabhūtānāṁ daśasahasrayojanam||6||
narāstaddeśikāśca hi bhaviṣyanti śubhaṅkarāḥ|
ahiṁsakāśca nirdaṇḍyāḥ susamṛddhāśca subhagāḥ||7||
niṣkaṇṭakaśca bhūsthalaṁ samatalaṁ hi śyāmalaṁ|
unnamāvanamaśritaṁ mṛdutūla'picopamaṁ||8||
gandhaśāli janiṣyate kṛṣṭimṛte ca madhuraṁ|
nānāvarṇābhilaṅkṛtā bhaviṣyanti cailadrumāḥ||9||
drumāśca krośavistṛtā patrapuṣpaphalānatāḥ|
sahasrāśītimātraśca āyustadā bhaviṣyati||10||
varṇavantaḥ bhaviṣyanti balavanto mahākāyāḥ|
sattvāḥ dakṣāśca niṣkleśā nirdoṣā dirghajīvinaḥ||11||
rogatrayaṁ bhaviṣyati kāmojarā'gnimāndyañca|
pañcaśatatame varṣe pariṇītā ca dārikā||12||
tadā ketumatī nāma purī tatra bhaviṣyati|
sattvānāñca nivāsanaṁ prāṇināṁ hitakāriṇāṁ||13||
dīrghā dvādaśayaujana sapta vistāraśo hyasau|
nagaraṁ puṇyavacca tat viśuddhañca manoramaṁ||14||
saptaratnamayāḥ prāṁśuprākārāḥ krośavistṛtāḥ|
nānāratnavibhūṣitagopura-toraṇānyapi||15||
iṣṭakairnimitāśca te ratnamayairbhaviṣyanti|
padmotpalasamācchanāḥ parikhā haṁsaśobhitā||16||
mālairhi pariveṣṭitaṁ saptatālaismamantataḥ|
catūratnamayāstālāḥ kiṅkinījālaśobhitāḥ||17||
tattālebhyonilājjātaḥ śabdaścaiva manoramaḥ|
sumadhuro yathā tūryaṁ tacca pañcāṅga-saṁyutaṁ||18||
nagare'smin narāśca ye viśrāmasukhakāminaḥ|
prahṛṣṭābhirabhiṣyante tālaśabdaiśca te tadā||19||
nagaramapi tatkṛtamutpalakumudākīrṇaṁ|
taḍāgopavanodyānaṁ trayametadbhaviṣyati||20||
śaṅkhonāma nṛpastatra mahātejā bhaviṣyati|
caturdvīrpādhipeśvaraścakravarttī mahābalaḥ||21||
saptaratnasamanvitaścaturaṅgabalādhipaḥ|
sahasraṁ hi janiṣyante putrāstadāsya bhūpateḥ||22||
pṛthivīṁ sāgarāntāñca sa paripālayiṣyati|
yathādharmadaṇḍeṇa narādhipo hi tadyathā||23||
caturmahānidhistadā śaṅkhākhyasya ca bhūpateḥ|
ratnānāṁ śatakoṭīnāṁ rājñastadā hi lokyate||24||
piṅgalaśca kaliṅgeṣu mithilāyām ca pāṇḍu [kaḥ|
elapatraśca gāndhāre śaṁkho vārāṇasīpure||25||
caturbhirebhinidhibhissa rājā susamanvitaḥ|
bhaviṣyati mahāvīraḥ śatapuṇyabaloditaḥ||26||
brāhmaṇastasya rājñāśca subrahmaṇaḥ purohitaḥ|
bahuśrutaścaturvedastasyopādhyāyo bhaviṣyati||27||
adhyāpako mantradharaḥ smṛtimān vedapāragaḥ|
kaiṭabhe sanighaṇṭe ca padavyākaraṇe tathā||28||
tadā brahmāvatī nāma tasya bhāryā bhaviṣyati|
darśanīyā prāsādikā abhirūpā yaśasvinī||29||
tuṣitebhyaścayavitvā tu maitreyo hyagrapugdalaḥ|
tasyāḥ kukṣau sa niyataṁ pratisandhiṁ grahīṣyati||30||
daśamāsāṁśca] nikhilāṁ dhārayitvā mahādyūtiṁ|
supuṣpitesminnudyāne maitreyajananī tataḥ||31||
na niṣaṇṇā nipannā vā sthitā sā dharmacāriṇī|
drumasya śākhāmālamvya maitreyaṁ janayiṣyati||32||
[niṣkramiṣyati pārśvena dakṣiṇena narottamaḥ|
abhrakūṭādyathā sūryo nirgataśca prabhāvyate||32||]
alipto garbhapaṅkena kuśeśayamivāmvunā|
traidhātukamidaṁ sarvaṁ prabhayā pūrayiṣyati||33||
prīto'tha taṁ sahasrākṣo devarājā śacīpatiḥ|
jāyamānaṁ grahītā ca maitreyaṁ dvipadottamam||34||
padāni jātamātraśca saptāsau prakamiṣyati|
pade pade nidhānañca padmaṁ padmaṁ bhaviṣyati||35||
diśaścatasraścodvīkṣya vācaṁ pravyāhariṣyati|
iyaṁ me paścimā jāti nāsti bhūyaḥ punarbhavaḥ||
na punarabhā gamiṣyāmi nirvāsyāmi nirāsravaḥ||36||
saṁsārārṇavamagnānāṁ sattvānāṁ duḥkhabhāgināṁ|
tṛṣṇābandhanabaddhānāṁ kariṣyāmi vimocanam||37||
śvetaṁ cāsya surāśchatraṁ dhārayiṣyanti mūrdhani|
śītoṣṇavāridhārābhyāṁ nāgendrau snāpayiṣyataḥ||38||
pratigṛhya ca taṁ dhātrī dvātriṁśadvaralakṣaṇam|
śriyā jvalantaṁ maitreyaṁ mātre samupaneṣyati||39||
manoramāṁ ca śivikāṁ nānāratnavibhūṣitāṁ|
ārūḍhāṁ putrasahitāṁ vahiṣyanti ca devatā||40||
tatastūrya sahasreṣu vādyamāneṣu tatpuraṁ|
praviṣṭamātre maitreye puṣpavarṣaṁ patiṣyati||41||
dṛṣṭaivaṁ putraṁ subrahmā dvātriṁśadvaralakṣaṇam|
pratyavīkṣātha mantreṣu tadā prīto bhaviṣyati||42||
gatidvayaṁ kumārasya yathā mantreṣu dṛśyate|
narādhipaścakravarttī buddho vā dvipadottamaḥ||43||
sa ca yauvanasaṁprāpto maitreyaḥ puruṣottamaḥ|
cintayiṣyati dharmātmā duḥkhitā khalviyaṁ prajāḥ||44||
brahmakharo mahāghoṣo hemavarṇo mahādyutiḥ|
viśālavakṣaḥ pīnāṁsaḥ padmapatranibhekṣaṇaḥ||45||
hastaḥ pañcāśaducchrāya tasya kāyo bhaviṣyati|
visṛtaśca tato'rddheṇa śubhavarṇasamucchrayaḥ||46||
aśītibhiścaturbhiśca sahasraiḥ saṁpuraskṛtaḥ|
mānavānāṁ sa maitreyo mantrānadhyāpayiṣyati||47||
atha śaṁkho narapatiḥ yūpamucchrāpayiṣyati|
tiryañca ṣoḍaśa-vyāmaṁ ūrddhva vyāmasahasrakam||48||
sa taṁ yūpaṁ narapatirnānāratnavibhūṣitaṁ|
pradāsyati dvijātibhyo yajñaṁ kṛtvā puraḥsaraṁ||49||
tañca ratnamayaṁ yūpaṁ dattamātraṁ manoramaṁ|
brāhmaṇāṇāṁ sahasrāṇi vikiriṣyanti tatkṣaṇāt||50||
[yūpasya]tasya maitreyo dṛṣṭvā caitāmanityatāṁ|
kṛtasraṁ vicintya saṁsāraṁ pravrajyāṁ rocayiṣyati||51||
yatvahaṁ pravrajitveha spṛśeyamamṛtaṁ padaṁ|
vimocayeyaṁ janatāṁ vyādhimṛtyujarābhayāt||52||
aśītibhiḥ sahasraissa caturbhiśca puraskṛtaḥ|
niṣkramiṣyati maitreyaḥ pravrajyāmagrapugdalaḥ||53||
nāgavṛkṣastadā tasya bodhivṛkṣo bhaviṣyati|
pañcāśadyojanānyasya śākhā ūrddhaṁ samucchritāḥ||54||
niṣadya tasya cādhastānmaitreyaḥ puruṣottamaḥ|
anuttarāṁ śivāṁ bodhiṁ samavāpsyati nāyakaḥ||55||
yasyāmeva ca rātrau sa pravrajyāṁ niṣkramiṣyati|
tasyāṁ eva ca rātrau hi parāṁ bodhimavāpsyati||56||
aṣṭāṅgopetayā vācā tataḥ sa puruṣottamaḥ|
deśayiṣyati saddharmaṁ sarvaduḥkhāpahaṁ śivam||57||
prasannāṁ janatāṁ dṛṣṭvā satyāni kathayiṣyati|
duḥkhaṁ duḥkhasamutpādaṁ duḥkhasya samatikramaṁ||58||
āryaṁ cāṣṭāṅgikaṁ mārgaṁ kṣemaṁ nirvāṇagāminaṁ|
taṁ cāpi dharmaṁ saṁśrutya pratipatsyanti śāsane||59||
udyāne puṣpasaṁcchanne sannipāto bhaviṣyati|
pūrṇaṁ ca yojanaśataṁ parṣattasya bhaviṣyati||60||
śrutvā narapati rājā śaṅkho nāma mahāyaśāḥ|
datvā dānamasaṁkhyeyaṁ pravrajyāṁ niṣkramiṣyati||61||
aśītibhiścaturbhiśca sahasraiḥ parivāritaḥ|
narādhipo viniṣkramya pravrajyāmupayāsyati||62||
anenaiva pramāṇena mānavānāṁ puraskṛtaḥ|
maitreyasya pitā tatra pravrajyāṁ niṣkramiṣyati||63||
tato gṛhapatistatra sudhano nāma viśrutaḥ|
pravrajiṣyati śuddhātmā maitreyasyānuśāsane||64|
strīratnamatha śaṅkhasya viśākhā nāma viśrutā|
aśītibhiścaturbhiśca sahasraiḥ saṁpuraṣkṛtā||
nārīṇāmabhiniṣkramya pravrajyāṁ rocayiṣyati||65||
prāṇinaḥ tatra samaye sahasrāṇi śatāni ca|
pravrajyāmupayāsyanti maitreyasyānuśāsane||66||
[supuṣpite'sminnudyāne sannipāto bhaviṣyati|
samantato yojanaśataṁ parṣat tasya bhaviṣyati||67||]
tataḥ kāruṇikaḥ śāstā maitreyaḥ puruṣottamaḥ|
samitiṁ vyavalokyātha imamarthaṁ pravakṣayati||68||
sarvete śākyasiṁhena guṇiśreṣṭheṇa trāyinā|
arthato lokanāthena dṛṣṭvā saddharmadhātunā|
ropitā mokṣamārgeṇa vikṣiptā mama śāsane||69||
chatradhvajapatākābhirgandhamālyavilepanaiḥ|
kṛtvā stūpeṣu satkāraṁ āgatā hi mamāntikam||70||
saṁghe datvā ca dānāni cīvaraṁ pānabhojanaṁ|
vividhaṁ glānabhaiṣajyaṁ āgatā hi mamāntikam||71||
kuṁkumodakasekaṁ ca candanenānulepanaṁ|
datvā śākyamuneḥ stūpeṣvāgatā hi mamāntikam||72||
śikṣāpadāni cādhāya śākyasiṁhasya śāsane|
paripālaya yathābhūtaṁ āgatā hi mamāntikam||73||
upoṣadhaṁ upoṣyeha āryamaṣṭāṅgikaṁ śubhaṁ|
caturdaśīṁ pañcadaśīṁ pakṣasyehāṣṭamīṁ tathā|
prātihārikapakṣaṁ cāṣyaṣṭāṅgaṁ susamāhitaṁ||74||
[śīlāni ca samādāya saṁprāptāni ca śāsanam|
buddhaṁ dharmeṁ ca saṁghaṁ ca sattvāste śāsanaṁ gatāḥ||
kṛtvā ca kuśalaṁ karma macchāsanamupāgatāḥ||75||
tenaite preṣitāḥ sattvā pratiṣṭāśca mayāpyamī|
gaṇiśreṣṭheṇa muninā parītā bhūrimedhasā||76||
prasannāṁ janatāṁ dṛṣṭvā satyāni kathayiṣyati|
śrutvā ca te tato dharmaṁ prāpsyanti padamuttamam||77||]
prātihāryatrayeṇāsau śrāvakānvinayiṣyati|
sarvete āsravāstatra kṣipayiṣyanti suratāḥ||78||
prathamaḥ sannipātosya śrāvakāṇāṁ bhaviṣyati|
pūrṇāḥ ṣaṇṇavatikoṭyaḥ śrāvakāṇāṁ bhavacchidāṁ||79||
dvitīyaḥ sannipātosya śrāvakāṇāṁ bhaviṣyati|
pūrṇāścaturnavati koṭyaḥ śāntānāṁ bhūrimedhasāṁ||80||
tṛtīyaḥ sannipātosya śrāvakāṇāṁ bhaviṣyati|
pūrṇāḥ dvāviṁśati koṭyaḥ śāntānāṁ śāntacetasāṁ||81||
dharmacakraṁ pravartyātha vinīya suramānuṣān|
sārdhaṁ śrāvakasaṁgheṇa pure piṇḍaṁ cariṣyati||82||
tataḥ praviśatastasyāṁ ramyāṁ ketumatīṁ purīṁ|
māndārakāṇi puṣpāṇi patiṣyanti purottame||
devatāḥ prakiriṣyanti tasmin puragate munau||83||
catvāraśca mahārājā śakraśca tridaśādhipaḥ|
brahmā devagaṇaiḥ sārdhaṁ pūjāṁ tasya kariṣyati||84||
utpalaṁ kumudaṁ padmaṁ puṇḍarīkaṁ sugandhikaṁ|
aguruṁ candanaṁ cāpi divyaṁ mālyaṁ patiṣyati||85||
cailakṣepaṁ kariṣyanti devaputrā maharddhikāḥ|
taṁ lokanāthamudvīkṣapa praviśantaṁ purottamam||86||
[divyaśca tūryanirghoṣo divyaṁ mālyaṁ patiṣyati|
devatā prakiriṣyanti tasmin puragate munau||87||
ye tu ketumatīṁ kecit vāsayaṣyanti mānuṣāḥ|
tepi taṁ pūjayiṣyanti praviśantaṁ purottamam||88||]
pathi bhūmyāstaraṁ tatra mṛdutūlapicopamam|
vicitrañca śubhaṁ mālyaṁ vikiriṣyanti te tadā||89||
chatradhvajapatākabhirarcayiṣyanti mānuṣāḥ|
śubhaiśca tūryanirghoṣaiḥ prasannamanaso narāḥ||90||
taṁ ca śakraḥ sahasrākṣo devarājaḥ śacīpatiḥ|
prahṛṣṭaḥ prāñjalirbhūtvā maitreyaṁ stoṣyate jinam||91||
namaste puruṣājanya namaste puruṣottama|
anukampasva janatāṁ bhagavannagrapugdala||92||
maharddhiko devaputrastasya māro bhaviṣyati|
sa cāpi prāñjalirbhūtvā stoṣyate lokanāyakam||93||
[śuddhāvāsa sahasraiśca bahubhiḥ parivāritaḥ|
pravekṣyate ca maitreyo lokanātho vināyakaḥ||94||]
brāhmaṇa-parivāreṇa brahmā cāpi girāsphuṭam|
kathayiṣyati saddharmaṁ brāhmaṁ ghoṣamudīrayan||95||
ākīrṇā pṛthivī sarvā arhadbhiśca bhaviṣyati|
kṣīṇāśravai-rvāntadoṣaiḥ prahīṇabhavabandhanaiḥ||96||
hṛṣṭā devamanuṣyāśca gandharvā yakṣarākṣasāḥ|
śāstuḥ pūjāṁ kariṣyanti nāgāścāpi maharddhikāḥ||97||
te vai nūnaṁ bhaviṣyanti cyānaghācchinnasaṁśayāḥ|
[utkṣiptaparikhāḥ dhīrā anādānā nirutsakāḥ||]
brahmacaryañcariṣyanti maitreyasyānuśāsane||98||
te'pi nūnaṁ bhaviṣyanti amamā aparigrahāḥ|
ajātarūparajatā aniketā asaṁstavāḥ||
brahmacaryañcariṣyanti ye maitreyānuśāsane||99||
te vai pāraṁ gamiṣyanti chitvā jālameva bhujāt|
dhyānāni copasaṁpadya prītisaukhyasamanvitāḥ|
brahmacaryañcariṣyanti maitreyasyānuśāsane||100||
ṣaṣṭhiṁ varṣa sahasrāṇi maitreyo dvipadottamaḥ|
deśayiṣyati saddharmaṁ śāstā lokānukampayā||101||
śatāni ca sahasrāṇi prāṇiṇāṁ sa vināyakaḥ|
vinīya dharmakāyena tato nirvāṇameṣyati||102||
tasmiṁśca nirvṛte dhīre maitreye dvipadottame|
daśavarṣasahasrāṇi saddharmaṁ sthāsyati kṣitau||103||
prasādayati cittāni tasmācchākyamunau jine|
tatodṛkṣatha maitreyaṁ saṁbuddhaṁ dvipadottamam||104||
[tasmāddharme ca buddhe ca saṁghe cāpi gaṇottame|
prasādayati cittāni bhaviṣyati maharddhikaṁ||105||
taṁ tādṛśaṁ kāruṇikaṁ maitreyaṁ dvipadottamaṁ|
ārādhayitvā kālena tato nirvāṇameṣyatha||106||]
idamāścaryakaṁ śrutvā dṛṣṭvā ca vibhavānalpikāṁ|
ko vidvānna prasīdeta api kṛṣṇāsu jātiṣu||107||
tasmādihātmakāmena māhātmayamabhikāṁkṣatāḥ|
saddharmo gurukarttavyaḥ smaratā buddhaśāsanam||108||
|ṁaitreya-vyākaraṇaṁ samāptaṁ||